ਸਕਦਾ; ਪਰ ਮਨੁਖੀ ਸੁਭਾਵ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅਸਾਡੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਹਾਲੀ, ਇਤਨਾ ਸੁਰਿਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਕੁਝ ਸੰਭਵ ਸਿਖਿਆ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਕਿਰਤ 'ਵਾਰਿਸ' ਉਤੇ ਪ੍ਰੋ: ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਚਰਚਾ ਕਰਨੀ ਇਥੇ ਯੋਗ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ।
ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਮੁਢ ਵਿਚ ਫ਼ਰਮਾਂਦੇ ਹਨ: 'ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਸਤੇ ਤੇ ਨਵਾਬ ਦੇ ਸਮਝੌਤੇ ਨਾਲ ਨਾਟਕ ਖੁਲ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮੂੰਹ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ............ ਦੋ ਸਮਾਜਕ ਰੌਆਂ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਮੁਖ਼ਾਲਫ਼ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦਾ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ। ਇਹ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਤੇ ਮਨੋਰਥਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਵਾਸਤੇ ਖ਼ਾਸ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਤੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਾਥੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਦਾਅ ਤੇ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ, ਇਸ ਦੇ ਸਮਾਜਕ ਸਿੱਟੇ ਕੀ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ-ਇਹ ਸਮਾਜਕ ਹਾਲਾਤ ਦੀ ਮੁਖ ਲੜੀ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ-ਇਹ ਕਹਿਕੇ ਵਕਤ ਟਪਾ ਦੇਣਾ ਕਿ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨਾਲ ਮਿਤਰਤਾ ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮਲ ਕਰਕੇ ਸੀ, ਸਾਹਿੱਤਕਾਰੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ।'
ਪਰ ਜੇ ਪ੍ਰੋ: ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰੁਚੀ ਕੁਰੁਚੀ ਨਾ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਮਿਥਿਆ-ਦੂਸ਼ਣ ਤੋਂ ਸੰਕੋਚ ਕਰਦੇ ਕਿਉਂਕਿ 'ਵਾਰਿਸ' ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਹੀ ਝਾਕੀ ਵਿਚ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਦਾ ਇਕ ਆਦਮੀ ਇਹ ਆਖਦਾ ਹੈ: "ਖ਼ਾਲਸੇ ਦਾ ਧਰਮ ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਬਦਾਲੀ ਸਾਡੇ ਦੇਸ ਤੇ ਘੋਰ ਅਤਿਆਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਵਿਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਲਾਹੌਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੇਗਾ। (ਜਿਵੇਂ ਹੁਣ ਜੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਭਾਰਤ ਉਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰ ਕੀ ਕਰਨਗੇ।)
... ...ਖ਼ਬਰਾਂ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ ਨੇ ਕਿ ਅਬਦਾਲੀ ਦੀ ਫੌਜ ਜਿਧਰੋਂ ਲੰਘਦੀ ਐ। ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਉਜਾੜਦੀ ਔਂਦੀ ਐ। ਬਹੁਤ ਲੋਕ ਇਸ ਮੁਲਕ ਦੇ ਵੀ, ਡਾਕੂ ਧਾੜਵੀ, ਇਸ ਹਫੜਾ ਦਫੜੀ ਵਿਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੁਟਦੇ ਨੇ। ਤੁਹਾਡੇ ਪਿੰਡਾਂ ਪਾਸ ਤੋਂ ਅਬਦਾਲੀ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਲੰਘਣਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਜਥੇ ਬਣਾ ਕੇ ਖ਼ਬਰਦਾਰੀ ਰਖੋ।"
ਕੀ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮੂੰਹ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ? ਕੀ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣ ਵਾਲਾ ਉਸ ਜੱਥੇ ਦਾ ਇਕ ਮੈਂਬਰ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਕੜੇ ਕਰਨ ਲਈ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ?
੪੭