ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: ਗੱਲ ਇਹ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਦੋਰੇਨਾਂ (?) ਚੋਂ ਫ਼ਾਇਦਾ ਉਠਾਇਗਾ (?) ਪਰ ਪੁਸ਼ਟੀ ਇਸ ਦੀ ਚਿਤਰ ਦਾ ਕੋਈ ਹਿਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਨਿਰੀ ਮੂੰਹ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕੀ ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕਾਰਜ ਰਾਹੀਂ ਸਿੰਘਾ ਨੂੰ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਲਾਭ ਉਠਾਂਦੇ ਵਿਖਾਇਆ ਨਹੀਂ ਗਇਆ? ਇਹ ਇਕ ਅਜੀਬ ਕਿੰਤੂ ਹੈ। ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਫਿਰਨਾ, ਲੋਕਾਂ ਉਤੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਣਾ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਲਾਭ ਉਠਾਣਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੀ ਹੈ? ਕੀ ਸਮੀਖਿਆਕਾਰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸੇ ਭਾਗ ਉਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਵਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ? ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸ਼ਾਇਦ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਅਰਥਾਤ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਇਹ ਨਾਟਕ ਇਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਭਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਨਾਟਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ੈ ਹੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੰਘ ਅਜੇਹੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਤੋਂ ਲਾਭ ਉਠਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਟਕ ਦਾ ਨਾਉਂ 'ਵਾਰਿਸ' ਹੈ ਹੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ੈ ਦਾ ਸੂਚਕ। ਸਮੇਂ ਦਾ ਅਸਲੀ ਵਾਰਿਸ 'ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ' ਨਹੀਂ, ਸਿੰਘ ਹਨ! ਇਹ ਇਸ ਨਾਟਕ ਦਾ ਸੂਖਮ ਭਾਵ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰੋ: ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਫ਼ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਨਹੀ ਆਇਆ।
ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਲਾਭ ਪਹੁੰਚਦਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦਾ ਵਾਰਿਸ ਬਣਦਾ, ਇਸ ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਵਿਖਾਇਆ ਗਇਆ ਹੈ। ਚੌਥੇ ਐਕਟ ਦੀ ਦੂਜੀ ਝਾਕੀ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਕਿਰਸਾਣਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਪਾਸੋਂ ਜਬਰੀ ਲਗਾਨ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਕਿਰਸਾਣ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਅਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਇਸ ਵੇਲੇ ਸੌ ਮਣ ਅਨਾਜ ਨਹੀਂ। ਮਕੱਈਆਂ ਤੇ ਬਾਜਰੇ ਵਲ ਤਕ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਜੇ ਖਾਣ ਜੋਗੇ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਸਿਆਲ ਲੰਘ ਜਾਵੇਗਾ।
ਫ਼ੌਜਦਾਰ-ਕਿਉਂ, ਕੀ ਹੋ ਗਇਆ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਕਣਕਾਂ ਨੂੰ? ਹਾਲੀਂ ਭਾਦਰੋਂ ਅੱਧੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਿਧਰ ਗਈਆਂ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਕਣਕਾਂ?
ਜਮਾਦਾਰ-ਜਾਣੀਆਂ ਕਿਧਰ ਸਨ? ਨਾਮਾਲੂਮ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਰਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਖੁਆਣ ਲਈ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਹ ਲਾਭ ਹੈ ਜੋ ਸਿੰਘ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਉਠਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੇ ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਧੇਰੇ ਲਾਭ ਦੀ ਝਾਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਲ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਅਖੀਰਲੀ ਝਾਕੀ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਭਾਗਭਰੀ ਦੇ ਖ਼ਾਵੰਦ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਦਾ ਪਰਿਣਾਮ-ਸ੍ਵਰੂਪ
੫੦]
