ਪੰਨਾ:Alochana Magazine October 1958.pdf/5

ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search
ਇਸ ਸਫ਼ੇ ਦੀ ਪਰੂਫ਼ਰੀਡਿੰਗ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ


ਸਮਾਜ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਜਸੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਇਸ ਸ਼ਕਤੀ ਵਲ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਵਰਤਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ | ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ-ਸੁਭਾਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਇਸੇ ਲਈ ਕਈ ਸਮੀਖਿਅਕਾਂ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਸਥਿਤੀ ਵਲ ਸਾਵਧਾਨ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਆਖਿਆ ਹੈ । | ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤਾ ਪੁਰਾਤਨ ਸਾਹਿਤ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੂਫੀ ਤੇ ਕਿੱਸਾ ਸਾਹਿਤ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਗ਼ਾਫ਼ਿਲ ਹੈ । ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਸ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੇ ਝਗੜੇ ਤਿਆਗਣ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਉਚੇਰੇ ਉਠਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੁਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਇਸ ਕਾਫੀ ਵਿਚ : ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਿਵਿਆਂ ਤੋਂ ਡਰਦੇ, ਹਿੰਦੂ ਡਰਦੇ a 1 ਦੋਵੇਂ ਏਸੇ ਦੇ ਵਿਚ ਮਰਦੇ, ਇਹੋ ਦੋਹi ਦੀ ਖੋਰ । ਮੇਰੀ ਬੁੱਕਲ ਦੇ ਵਿਚ ਚੋਰ ! ਕਿਤੇ ਰਾਮਦਾਸ, ਕਿਤੇ ਫ਼ਤਹ ਮੁਹੰਮਦ, ਇਹੋ ਕਦੀਮੀ ਸ਼ੋਰ । ਮਿਟ ਗਇਆ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਝਗੜਾ, ਨਿਕਲ ਪਇਆ ਕੁਝ ਹੋਰ | ਮੇਰੀ ਬੁੱਕਲ ਦੇ ਵਿਚ ਚੋਰ । ਪਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਝਗੜੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਜਿਸ ਸਮਾਜੀ ਕਰਮ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਬੁਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ। | ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ ਬਾਰੇ ਅਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਸਾਫ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ । ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਤਕ, ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੁਫਾੜ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤਿੱਖੀ ਕਰਦਾ ਰਹਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਣ ਇਸ ਦਾ ਚੋਖਾ ਮੁੱਲ ਹੈ । ਪਰ ਅਸਾਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਭੁਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਇਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ-ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਸੂਝ ਨਹੀਂ ਰਖਦਾ। ਕੇਵਲ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਇਸਲਾਮੀ ਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ ਦਾ ਇਤਨਾ ਕੁਝ ਹੀ ਮੁੱਲ ਹੈ । ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਨਾ ਇਸਲਾਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਤੇ ਨਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਹ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਰਾ ਤੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ੇਣੀ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਬਣਾਣ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੋਇਆ । ਇਹ ਕਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਰਾਂ ਪੂਰਣ ਸਫਲਤਾ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ | ਪਰ ਅਸੀਂ ਇਹ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਕਿ ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਕਾਵਿ ਨੇ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਣ ਵਿਚ ਰਾਜਾ-ਵਰਗ ਵਿਰੁਧ ਖੜਾ ਹੋ ਸਕਣ ਦੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਸਫ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ । ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਸੂਫ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਕਰ ਸਕਿਆ । ਸੂਫ਼ੀ ਮਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਲੱਛਣ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਝਮੇਲਿਆਂ ਤੋਂ ਲਾਂਭ ਉਠਣਾ ਹੈ । ਇਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਭਾਂਤ ਰਹਸਵਾਦੀ (Mystic) ਆਖਿਆ ਗਇਆ ਹੈ । ਪਰ