ਪੰਨਾ:Alochana Magazine October 1959.pdf/18

ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search
ਇਸ ਸਫ਼ੇ ਦੀ ਪਰੂਫ਼ਰੀਡਿੰਗ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ


ਹੈ ਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁਖ ਤੌਲ ਤੇ ਨਿਰਣਾਤਮਕ, ਪਰ ਸਾਹਿਤਲੋਚਨਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਕ ਸਿਰਜਨਾ ਹੈ । ਇਸ ਤੋਂ ਛੁਟ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਸੁਖਮਤਾ, ਉਚਕਲਪਨਾ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਨੁਭਵ, ਸੁਹਜ-ਸਵਾਦ, ਜੀਵਨ-ਸੂਝ, ਮੌਲਿਕਤਾ, ਰਸਿਕ-ਸ਼ੈਲੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਵੀ ਉਤਨੇ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਗ ਹਨ ਜਿਤਨੇ ਬਾਕੀ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪਾਂ ਦੇ 1 ਸਿਧ ਅਮਰੀਕਨ ਆਲੋਚਕ ਹੈਨਰੀ ਲੂਈ ਮੈਨਕਨ (Henry Louis Mencken) ਤਾਂ ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਸਾਹਿਤਲੋਚਨਾ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਆਲੋਚਕ ਦੀ ਕਿਸੇ ਗਿਆਨ-ਵੰਡਣ ਦੀ ਸੱਧਰ ਅਧੀਨ ਹੁੰਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਲੋਚਕ ਵੀ ਦੂਸਰੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਆਪਣੇ ਅੰਤਰ-ਮੁਖੀ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਲਵਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਆਤਮਾ-ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਤਲਾਤਮ ਲਿਆਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਰੂਪ ਦੇ ਕੇ ਸਰਵ-ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਸਾਹਿਲੋਚਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਕ ਜਜ਼ਬਾ ਆਲੋਚਕ ਦੀ ਸੁਹਜ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਹੈ । ਸਾਹਿਤ-ਰੂਪ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਹੀ ਆਲੋਚਨਾ ਇਕ ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਹੈ । ਇਸ ਗਲ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵੀ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਹਨ, ਪਰ ਇਉਂ ਤਾਂ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਦੀ ਉਪਜ ਵੀ ਨਿਯਮ-ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ। ਉਪਨਿਆਮ, ਨਾਟਕ, ਕਹਾਣੀ--ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਵੀ-ਕਬੂ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਅਖੋਂ ਉਹਲੇ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ । ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਕਲਾ ਦੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਤੇ ਤਕਨੀਕ ਉਤੇ ਤਾਂ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਝਾਵ ਪੈ ਚੁਕਾ ਹੈ । ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਭਾਵ ਕਦਾਚਿਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਾਹਿਤ-ਕਲਾ ਦਾ ਪਿੜ ਛਡ ਵਿਗਿਆਨ-ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਇਆ ਹੈ । ਇਹੋ ਗਲ ਸਾਹਿਤਲੋਚਨਾ ਬਾਰੇ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ । ਸਾਹਿਤਲੋਚਨਾ ਇਕ ਅੰਤਰ-ਮੁਖੀ ਗਿਆਨ ਹੈ । ਇਸ ਦਾ ਸੋਮਾ ਆਲੋਚਕ ਅਥਵਾ ਪਾਠਕ ਦੀ ਅਤਰਆਤਮਾ ਤੇ ਪਏ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹਨ । ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ fਪਿਆਨ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਵਿਗਿਆਨ ਵਾਂਗ ਬੇ-ਲੋਚ ਮਾਪ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਆਲੋਚਨ ਦੇ ਮਾਪ ਆਪਣੇ ਵਸਤੂ-ਸਾਰ ਦੇ ਰਚਨ-ਕਾਲ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਝੁਕਾਵਾਂ ਤੇ ਸਾਮਾਜਿਕ ਅਥਵਾ ਭਾਈਚਾਰਕ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਦੀ ਸੀਮਾ ਦੇ ਵਿਚ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਹਿਤਲੋਚਨਾ ਨ ਤ ਨਿਰੋਲ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਨਿਰੋਲ ਖੰਡਨ-- ਜਾਂ ਨਿਖੇਧੀ ਦਾ । ਇਹ ਇਕ ਗੰਭੀਰ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੰਤਵ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਤੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਪਿਛੋਂ ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪੂਰਾ ਸਾਹਿਤਕ ਮੁਲ ਪਾਣਾ ਹੈ । ਸਾਹਿਲੋਚਨ ਨੂੰ ਨਿੱਗਰ ਤੇ ਮਾਣਿਕ ਬਨਾਣ ਲਈ ਪਰਖ ਦੇ ਕਰੜੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੋ । ਇਹ ਪਰਖ ਸੁਸਥ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਦਭਾਵਨਾ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਅਧੀਨ ੧੬