ਪੰਨਾ:Alochana Magazine October 1960.pdf/31

ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search
ਇਸ ਸਫ਼ੇ ਦੀ ਪਰੂਫ਼ਰੀਡਿੰਗ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ


ਵੀ ਕਿਸ ਕਲਿਆਨਕਾਰੀ ਕੰਮ ਵਿਚ ਲਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਅਸੀਂ ਕਾਲੀ ਦਾਸ ਦੇ ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ । ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਚੋਟ ਬਿਨਾਂ ਕਲਿਆਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਦੀਵੀ ਉੱਜਲਤਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ । ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਨਿਹ-ਕਲੰਕ ਲੋਕ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਸੀ, ਉਥੇ ਸਰਲ ਅਨੰਦ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸਖੀਆਂ, ਬਿਰਛਾਂ ਵੇਲਾਂ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਲ ਘੁਲੀ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਸੀ । ਉਸ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਅਣਦੇਖਿਆ ਅਪਰਾਧ ਆਣ ਘਸਿਆ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਕੀੜੇ-ਖਾਧੇ ਫੁਲਾਂ ਵਾਂਗ ਮੁਰਝਾ ਕੇ ਡਿਗ ਪਈ । ਉਸ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਜਿਆ, ਸੰਸਾ, ਦੁਖ, ਵਿਛੋੜਾ, ਪਛਤਾਵਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਉਚੀ ਸੁਚੀ ਸਵੱਰਗ ਵਿਕ ਖਿਮਾਂ, ਪ੍ਰੀਤ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ । ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਨੂੰ ਇਕੋ ਸਮੇਂ “ਪੈਰਾਡਾਈਜ਼ ਲਾਸਟ' (Paradise Lost) ਤੇ “ਪੈਰਾਡਾਈਜ਼ ਰੀਗੇਨਡ'’ (Paradise Regained) ਕਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਪਹਿਲਾ ਸਵਰਗ ਬੜਾ ਨਾਜ਼ਕ ਤੇ ਅਰਖਿਅਤ ਹੈ । ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸੰਪੂਰਣ ਹੈ, ਪਰ ਕੰਵਲ-ਪੱਤਰ ਉਤੇ ਪਈ ਤਰੇਲ ਵਾਂਗ ਖਿਣ-ਸਥਾਈ ਹੈ । ਇਸ ਸੌੜੀ ਸੰਪੂਰਣਤਾ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਣੀ ਹੀ ਚੰਗੀ ਹੈ, ਇਹ ਚਿਰ-ਜਿਉੜੀ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਡੀ ਸਰਬੰਗੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ : ਅਪਰਾਧ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਆ ਕੇ ਏਥੋਂ ਦੇ ਕੰਵਲਪੱਤਰਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਉਧੜ-ਧੁੰਮੀ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਸਚੇ ਮਨ ਵਿਚ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਦੀ ਉਥੱਲ ਪੁੱਥਲ ਮਚਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ । ਸਹਿਜ-ਸਵਰਗ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਇਆ | ਬਾਕੀ ਰਹਿਆ ਸਾਧਨ-ਸਵਰਗ । ਪਛਤਾਵੇ ਰਾਹੀਂ, ਤਪੱਸਿਆ ਰਾਹੀਂ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਵਰਗ ਜਿਤਿਆ ਗਇਆ, ਉਦੋਂ ਕੋਈ ਡਰ ਨਾ ਰਹਿਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਵਰਗ ਸਦੀਵੀ ਸੀ । | ਮਨੁਖ ਦਾ ਜੀਵਨ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ। ਬੱਚਾ ਜਿਸ ਸਰਲ-ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਪੂਰਨ ਹੈ, ਪਰ ਛੋਟਾ ਹੈ । ਦਰਮਿਆਨੀ ਉਮਰ ਦੀ ਸਾਰੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤੇ ਦੁਖ, ਸਚੇ ਅਪ੍ਰਾਧ ਦੀ ਚੋਟ ਤੇ ਪਛਤਾਵੇ ਦੀ ਅੱਗ, ਜੀਵਣ ਦੇ ਪੂਰਨ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ । ਬੱਚਪਣ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧਾਂ ਤੇ ਟੱਕਰਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਿਆਣੀ ਉਮਰ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਆਸ਼ਾ ਬਿਰਥੀ ਹੈ । ਪ੍ਰਭਾਤ ਦੀ ਠੰਢਕ ਜਦੋਂ ਦੁਪਹਿਰ ਦੀ ਤੱਪਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਸੜ ਦੀ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਹੀ ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਲੋਕ ਲੋਕਾਂਤਰ ਵਿਆਪੀ ਆਰਾਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ । ਤੇ ਅਪਰਾਧ ਛਿਨ-ਭੰਗਰ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਛਤਾਵਾ ਤੇ ਦੁਖ ਚਿਰ-ਸਥਾਈ ਦਾ ਹੈ । ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਕਵੀ ਨੇ ਉਸ ਸਵਰਗ ਗੁਆਚੀ ਤੋਂ ਰਗ ਮੁੜ-ਮਿਲੀ ਤਕ ਸਭ ਕੁਝ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ। ਆਰ ਦੀ ਕੁਦਰਤ, ਜੋ ਬਾਹਰੋ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਚੰਡ ਜਾਂਦਾ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ । "ਸ਼ਤਾ ' ਸਵਰਗ ੨੯