ਸਿੱਖ ਤੇ ਸਿੱਖੀ/ਜੇ ਤਉ ਪਿਰੀਆ ਦੀ ਸਿਕੁ
"ਜੇ ਤਉ ਪਿਰੀਆ ਕੀ ਸਿਕ
ਹਿਆਉ ਨ ਠਾਹੇ ਕਾਹੀਦਾ"
ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਜੀ ਆਪਣੇ ਸਜਣ ਦੇ ਮਿਲਣ ਦੀ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ
ਰਖਦੇ ਹਨ ।ਬਿਰਹਾ ਨੂੰ ਆਪ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ।
ਏਥੇ ਵੀ ਪਿਆਰੇ ਦੀ ਸਿੱਕ ਹੈ। ਓਹ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਕਿਸ ਤਰਾਂ ਹੋਵੇ ?
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਦਿਲ ਨਾ ਦੁਖਾਓ । ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਬੜੇ ਸੋਹਣੇ ਢੰਗ
ਨਾਲ ਦਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਰੱਬ ਹਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਹੈ ਤੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਚਾਹਵਨ
ਹੈ। ਲਿਟ੍ਰੇਰੀ ਰੰਗ ਏਨਾ ਫ਼ਬਵਾਂ ਹੈ ਕਿ ਕਹਿਣ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਭਾਵ
ਏਨਾ ਖੁਲ੍ਹਾ ਹੈ ਕਿ ਹੈਰਾਨ ਹੋਈਦਾ ਹੈ ਪਈ ਕਿਵੇਂ ਚਾਰ ਅਖਰਾਂ ਵਿਚ ਗਲ
ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ।
'ਠਾਹੇ’ ਦਾ ਲਫਜ਼ ਬੜਾ ਟਿਕਾਣੇ ਦਾ ਹੈ। ਹਾਲੀਂ ਵੀ ਰਿਵਾਜ
ਹੈ,ਜੋ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਬੁੱਢੀਆਂ ਹਦਵਾਣਿਆਂ ਦੇ ਬੀਆਂ ਨੂੰ ਚੱਟੂ ਦੇ ਉਤੇ ਪੱਥਰ
ਦਾ ਚਕਲਾ ਧਰ ਕੇ, ਗਿਠ ਭਰ ਡੰਡੇ ਨਾਲ ਉੱਤੇ ਹਲਕੀ ਸੱਟ ਲਾਂਦੀਆਂ
ਹਨ ਤੋਂ ਬੀ ਦੋਫਾੜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਏਹ ਕਹਾਉ ਦਾ ਹੈ 'ਠਾਹਣਾ ।'
ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਠਾਹੋ ਨ, ਦੋ ਟੁੱਕ ਨ ਕਰੋ । ਠਾਹਣਾ ਸਤਾਉਣ ਨਾਲੋਂ, ਵਧੇਰੇ
ਤੇਜ਼ ਲਫਜ਼ ਹੈ । ਸਤਾਉਣ ਨਾਲ ਤਾਂ ਦੁਖ ਹੈ । ਓਹਦਾ ਤੋੜ ਹੋ ਸਕਦਾ
ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਹਿਰਦਾ ਨਾਹ ਸੁੱਟਿਆ ਤਾਂ ਗੱਲ ਖਤਮ । ਜੇ ਸਖਤ ਤੋਂ
ਸਖਤ ਬੋਲੀਆਂ ਦਿਨ ਦਿਹਾੜ ਵੱਜਦਿਆਂ ਰਹੀਆਂ ਤਾਂ ਹਿਰਦਾ ਦੋ ਟੁੱਕ ਹੀ
ਹੋਣਾ ਹੈ । ਸਹਿਜ ਸਭਾ ਵੀ, ਕੋਈ ਭੈੜੀ ਗੱਲ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਗਲੇ ਦਾ ਦਿਲ ਸਤਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗਿਆਂ ਜਾਂ ਆਪਣੇ
ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਦਰੁਸਤ ਕਰ ਸਕੀਦਾ ਹੈ।
੭੯
ਬਾਬਾ ਜੀ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ, ਮੁਰੀਦ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰ
ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; 'ਪੁਤਰ ! ਕਿਸੇ ਦਾ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਦੁਖਾਈਦਾ', ਬੜਾ
ਬਜ਼ੁਰਗਾਨਾ ਲਹਿਜਾ ਹੈ । ਸਖਤ ਤੇ ਕੁਰਖਤ ਲਫਜ਼ ਨਹੀਂ । ਏਨਾ ਵੀ
ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਪਈ ਅਗਲੇ ਤੇਰਾ ਦਿਲ ਦੁਖਾਣਗੇ । ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਬਿਆਨ
ਵਿਚ ਤੁਰਸ਼ੀ ਆ ਜਾਣੀ ਸੀ। ਤੁਰਸ਼ੀ ਨਾਲ ਏਸ ਪਿਆਰ ਸਮਝਾਉਣੀ
ਜੁਗਤੀ ਦਾ ਅਸਰ ਜਾਂਦਾ ਰਹਿਣਾ ਸੀ। ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਹਿ ਕੇ ਏਹ ਦੱਸ
ਦਿਤਾ ਹੈ, ਜੇ ਪਿਆਰੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਹੀਆ ਨਹੀਂ ਠਾਹਣਾ
ਚਾਹੀਦਾ। ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਦਬਾ ਪਾਕੇ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ । ਮੁਰੀਦ ਸਿਆਣਾ ਤੇ
ਪੜ੍ਹਿਆ ਗੜ੍ਹਿਆ ਹੈ, ਆਪ ਵਿਚਾਰੇਗਾ । ਦਬਾ ਨਾਲ ਮੁਰੀਦ ਛਿੱਥਾ ਪੈ
ਜਾਂਦਾ । ਏਸ ਵਾਸਤੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਨਰਮੀ ਦਾ ਪੈਤੜਾ ਰਖਿਆ ਹੋਇਆ
ਹੈ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਕਰੜੇ ਬਲ ਕਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ 'ਬਨਿਮਾਜਾ ਕੁਤਿਆ
ਏਹ ਨ ਭਲੀ ਰੀਤ ।’
ਸ਼ੇਖ ਜੀ ਨੇ ਓਹੋ ਗੱਲ ਆਖੀ, ਜਿਹੜੀ ਇਕ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ
ਨੇ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਖੀ ਸੀ । ਓਸ ਨੇ ਦਇਆ ਤੇ ਰਹਿਮ ਦੀ
ਰੌ ਚਲਾਈ ਸੀ । ਓਸ ਰਹਿਮ ਦਾ ਅਸਲੀ ਭਾਵ ਫਰੀਦ ਜੀ ਨੇ ਦਸਿਆ ।
ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਿਰਾ ਤਲਵਾਰ ਮਾਰ ਕੇ ਅਹਿੰਸਾ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਨਹੀਂ
ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਬਲੀ ਮਾਰਨਾ, ਕੁਬੋਲ ਬੋਲਣਾ ਵੀ ਹਿੰਸਾ ਹੈ,ਏਸ ਤੋਂ ਰੋਕਣਾ
ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ।
ਹਿਰਦਾ ਤੋੜਨ ਦਾ ਜੋ ਸਿਲਾ ਮਿਲਣਾ ਹੈ, ਦੱਸਿਆ ਨਹੀਂ, ਪਰ
ਲਫਜ਼ਾਂ ਦਾ ਬੰਧੇਜ, ਕਹਿਣੀ ਦਾ ਸੁਚੱਜਾ ਢੰਗ ਫੁੱਟ ਫੁੱਟ ਕੇ ਕਹਿ ਰਿਹਾ
ਹੈ ਕਿ ਏਹ ਇਵਜ਼ਾਨਾ ਮਿਲਣਾ ਹੈ । ਬਾਬਾ ਜੀ, ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਰਾਈ
ਬਣਾ ਕੇ, ਭਾਵ ਘਟਣ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦੇ। ਬੜਾ ਸਾਹਿਤਕ ਗੁਣ ਹੈ । ਪੰਜਾਬ
ਨੂੰ ਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਓਹਦਾ ਏਹ ਸ਼ਾਇਦ, ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਾਇਰ ਅਣਬਣੀ ਬੋਲੀ
ਨੂੰ ਰੰਗ ਲਾ ਕੇ ਅਗਲਿਆਂ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਦਾ ਸਦੀਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ
ਮੁਕਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਪ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਬਾਲਮੀਕ ਅਖਵਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ।
ਫਰੀਦ ਜੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਮਹਾਂ ਪੰਡਿਤ ਹਨ, ਕੱਚੀ ਜ਼ਬਾਨ ਨੂੰ ਪੱਕੀ
੯੦
ਬਣਾ ਗਏ ਹਨ। ਕਦੇ ਵੀ ਫੋਕੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ । ਭਾਵ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ
ਇਕ ਦੂਏ ਤੋਂ ਵਧਵੇਂ ਹੋਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਖਾਨ ਖਾਨਾ
ਅਬਦੁਲ ਰਹੀਮ ਦਾ ਦੋਹਾ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ'
ਨੈਣ ਸਲੋਣੇ ਅਧਰ ਮਧੁ, ਕਹ ਰਹੀਮ ਘਟ ਕੌਨ ?
ਮੀਠੋ ਭਾਵੇ ਲੌਨ ਪਰ, ਅਰ ਮੀਠੋ ਪਰ ਲੌਨ ।
ਲਫ਼ਜ਼ ਦੀ ਛੂਹ ਮੂਹ ਨਾਲ ਹੀ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸਾਰਦੇ । ਗੱਲ ਦਿਲੋਂ
ਉਠਦੀ, ਦਿਮਾਗ ਵਿਚਾਰਦ ,ਬੋਲੀ ਅਪਣਾਉਂਦੀ ਤੇ ਕਾਗਜ਼ ਸੰਭਾਲਦਾ
ਹੈ । "ਹਿਆਉ ਨ ਠਾਹੇ ਕਹੀਦਾ" ਦਿਲੋਂ ਉੱਠੀ, ਦਿਮਾਗ ਨੇ ਸੋਚਿਆ
ਪਈ ਜੇ ਜੀਊਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਤੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਏਹ
ਗੱਲ ਅਜਿਹੀ ਜੁਗਤੀ ਨਾਲ ਕਹੀ ਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ।
ਦਿਮਾਗ ਨੇ ਦਲੀਲ ਭਲੀ ਕਿ ਜੇ ਰਬ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹਿਰਦਾ ਨਾ
ਤੋੜਾਂ । ਜਦ ਜ਼ਬਾਨ (ਬੋਲੀ) ਪਾਸ ਗੱਲ ਆਈ ਤਾਂ ਓਹਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ
ਠਾਹਣਾ ਲਫਜ਼ ਚੰਗਾ ਲੀਤਾ, ਫੇਰ ਸਿੱਕ ਵੀ ਡੂੰਘੇ ਅਰਥਾਂ ਵਾਲਾ
ਵਰਤਿਆ ਪਿਰੀਆ ਦੀ ਮਿਠਸ ਅਣੋਖੀ ਹੈ। ਠਾਹੇ ਦਾ, ‘ਠਾ’ ਸਖਤ
ਹੈ, ਪਰ ਨਾਲ ਪਿਰੀਆ ਵਗੈਰਾ-ਕੋਮਲ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਓਹਦੇ
ਵਿਚ ਨਰਮਾਇਸ਼ ਆ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਸੱਵਰ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗ
ਕੋਲ, ਵਖਰੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਨਾਲ ਹਲਕਾ ਰੰਗ ਲਾ ਕੇ, ਗੁੜ੍ਹਾਪਣ ਨਰਮ ਕਰਦਾ
ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਵੀ ਇਹ ਢੰਗ ਵਰਤ ਗਏ । ਬੋਲੀ ਤਾਂ ਆਈ,
ਪਰ ਕਹਿਣ ਦਾ ਢੰਗ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਸੋ ਢਬ ਵੀ ਸੋਹਣਾ ਹੈ। ਪਿਰੀਆ
ਦੀ ਸਿੱਕ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ।
ਤੁਕ ਵਿਚ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਹਨ। ਸਿਰਫ ਏਸ ਤਕ ਦਾ
ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੀ ਮੇਰੇ ਜਿਹੇ ਗੁਸੈਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਹੇ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਮਹਾਰਾਜਾ
ਅਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਇਸੇ ਅਸੂਲ ਨੂੰ ਅਮਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਏਹ ਭਾਵ ਮਨੁਖਤਾ ਲਈ
ਜਿੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਓਨਾ ਹੀ ਅਸਾਂ ਫਜ਼ਲ ਸਮਝ ਲਿਆ
ਹੋਇਆ ਹੈ । ਏਹ ਭਾਵ ਜਗਤ ਜਲੰਦੇ ਨੂੰ ਬਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਏਸ ਤੁਕ
ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦਾ ਦਿਲ ਧੜਕਦਾ ਹੈ।
੮੧