ਸਿੱਖ ਤੇ ਸਿੱਖੀ/ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿਆਸਤ
ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿਆਸਤ
ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਮੋਟੇ ਅਰਥ, ਰਾਜ ਸੰਭਾਲਣ ਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਦੂਜਿਆਂ ਲਫਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਹਾਕਮ ਬਣਨਾ ਤੇ ਹਾਕਮ ਬਣਾਉਣਾ ਜਾਂ ਹਾਕਮ
ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਵੀ ਸਿਆਸਤ ਹੈ ।
ਜਦੋਂ ਬਾਬਰ ਲੋਧੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਤਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਡਾਢੀ
ਭੀੜ ਬਣੀ । ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਦਿਲ ਪੰਘਰਿਆ,ਆਪਨੇ ਬਾਬਰਵਾਣੀ
ਵਿਰੁਧ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ । ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਣੀ ਹੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿਆਸਤ
ਸੀ । ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲੀ ਸਿਆਸਤ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਉਪਾ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਨੇ ਹਾਕਮਾਨਾ ਵਧੀਕੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਸਭਾ ਦੀ
ਉਸਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਸਿਆਸਤ ਵਿਚ ਜਿੰਨੀਆਂ ਬਾਹਵਾਂ ਜਾਂ ਜਿੰਨੇ
ਜਣੇ ਆਪਣੇ ਖਿਆਲਾਂ ਦੇ ਹੋਣ, ਓਨੀ ਹੀ ਸਫਲਤਾ ਓਦੀ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ
ਨੂੰ ਆਪਣਿਆਂ ਖਿਆਲਾਂ ਦੇ ਕਰਨ ਲਈ, ਓਹਨਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ
ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੇਵ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਪੁਜ ਕੇ ਹਿਤ ਕੀਤਾ, ਜੀਊਣ
ਲਈ ਉਕਸਾਇਆ ਤੇ ਉਭਾਰਿਆ । ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਪਈ
ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਹਰ ਸ਼ੈ ਤੋਂ ਫਾਇਦਾ ਲੈਣਾ, ਹਰ ਬੰਦੇ ਦਾ ਹੱਕ ਹੈ । ਸਭ
ਬੰਦੇ ਭਰਾ ਹਨ। ਇਕ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਜੋ ਹੋਏ । ਭਰਾ
ਭਰਾ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਿਉਂ ਕਰੇ ? ਏਸ ਕਿਉਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਵੀ, ਸਿਆਸਤ ਹੀ
ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਮਲਕ ਭਾਗੋ ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਆਪ ਨੇ ਉਹਦੇ ,
ਘਰ, ਖਾਣਾ ਖਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਮਲਕ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਚੌਰੀ
ਵਿਚ ਗਰੀਬਾਂ ਦਾ ਲਹੂ ਦੱਸਿਆ, ਨਹੱਕੀ ਕਮਾਈ ਜੋ ਕਰਦਾ ਸੀ।
੩੨
ਛਲ ਫਰੇਬ ਨਾਲ ਪੈਸਾ ਖਿਚਦਾ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਹੱਕ ਦੀ ਕਮਾਈ
ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਸਮਝਦੇ ਸਨ, ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਬਿਦਰ ਦੇ ਘਰ ਅਲੂਣਾ ਸਾਗ
ਖਾ ਕੇ ਭਗਤ-ਪਿਆਰ ਦਿਖਾਇਆ । ਗੁਰਦੇਵ ਨੇ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਦੇ ਘਰ
ਕੋਧਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕ ਕੇ, ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਰੰਤਾ ਦੱਸਿਆ । ਏਸੇ
ਸਿਆਸਤ ਨੇ ਆਮ ਖਲਕਤ ਦਾ ਝੁਕਾ ਆਪ ਵਲ ਜਲਦੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ।
ਗ੍ਰੀਬੀ ਮਹਾਂ ਪਾਪ ਹੈ, ਗ੍ਰੰਥ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤ ਕਰਨੀ, ਮਹਾਂ ਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਹੀ
ਹਿੱਸੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ । ਏਧਰ ਇਸ ਪ੍ਰੀਤ ਵਿਚ ਇਕ ਸਿਆਸਤ ਸੀ। ਓਹੋ
ਸਿਆਸਤ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਨੇ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਪਿੱਛੋਂ ਚਲਾਈ ਜਾਂ
ਇੰਜ ਕਹੋ ਪਈ ਏਸ ਸਿਆਸਤ ਦੀ ਢੁਕਵੀਂ ਟੀਕਾ ਟਿਪਣੀ ਮਾਰਕਸ ਨੇ
ਬੜੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ । ਸਾਡੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ, ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਲੰਗਰ
ਲਾਉਣ ਦਾ ਬੜਾ ਜ਼ੋਰ ਹੈ । ਲੰਗਰ ਭੁੱਖ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ
ਉਪਰਾਲਾ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਭੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨੀ, ਸਿਆਸਤ ਹੈ । ਲੰਗਰ
ਕਰ ਕੇ ਪੰਗਤਾਂ ਲਗਦੀਆਂ ਸਨ।ਪੰਗਤਾਂ ਕਰ ਕੇ ਉੱਚੇ ਨੀਵੇਂ ਦਾ ਖਿਆਲ
ਜਾਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮ ਪਿਆਰ ਵਧਦਾ ਸੀ, ਇਕ ਦੂਜੇ
ਲਈ ਹਿਤ ਜਾਗਦਾ ਸੀ,ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਦੁਖੜੇ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਚਿੱਤ ਵਿਚ
ਉਮੰਗ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਿਹਰਾ ਲੰਗਰ ਦੇ ਸਿਰ ਹੀ ਸੀ।
ਲੋਕੀ, ਹਾਕਮਾਂ ਦੀਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਤੋਂ ਜਿੱਚ ਹੋਏ ਹੋਏ ਸਨ ।
ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਦੇਖਿਆ । ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਨਿਜ
ਦੇ ਅਮੁੱਕ-ਝਗੜੇ ਵੀ ਨਿਬੜ ਜਾਂਦੇ ਸਨ । ਸਤਿਗੁਰ, ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ, ਈਰਖਾ
ਤੇ ਲੈਣ ਦੇਣ ਦੇ ਮਕੱਦਮੇ ਘੜੀਆਂ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਨਜਿਠ ਦੇਂਦੇ ਸਨ । ਏਸੇ
ਲਈ ਸੰਗਤਾਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ ।
ਸੱਚਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਓਹ ਹਾਂਕਮ ਨਿੰਦੇ ਗਏ, ਜੋ ਤਲਵਾਰ ਦੇ
ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ ਮੰਨਵਾਉਂਦੇ ਸਨ । ਇਉਂ ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਪੱਕੀ
ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਚਾਇਤੀ ਰਾਜ ਆਇਆ। ਗੁਰਦੇਵ ਪੰਚ ਹੋਂਦੇ ਸਨ । ਇਹ ਪੰਚ
ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਨਾ ਹੀ ਵੇਲੇ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਕੋਈ
ਮਾਨ ਮਰਤਬੇ ਦੀ ਚਾਹ ਰਖਦੇ ਸਨ।ਏਸ ਰਾਜ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ
੩੩
ਤ੍ਰਹਿਕਿਆ ਸੀ। ਓਹ ਆਪ ਸਿਆਸਤਵਾਨ ਸੀ; ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ,
ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਕੰਘੀ ਮਾਰ, ਆਪਣੇ
ਰਾਜ ਦਾ ਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਫਕੀਕਾਨਾ ਰਾਜ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।
ਓਸ ਦੇਖ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਤਾਂ ਛੱਡੇ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ
ਵਲ ਝਕ ਰਹੇ ਹਨ । ਓਹ ਡਰ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਤੇ ਬਿਆਸਾ ਤੋਂ ਉੱਠੀ
ਲਹਿਰ, ਦਿੱਲੀ ਆਗਰੇ ਨੂੰ ਰੋੜ੍ਹ ਨ ਦੇਵੇ ।ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਨੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰਦੇਵ
ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੱਥੀ ਕਾਫ਼ਰ ਲਿਖਿਆ ਤੇ ਮਜ਼ਹਬੀ ਰੰਗ ਚਾੜ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ
ਕਰਵਾਇਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਨੇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸ਼ਹਾਦਤ ਵਿਰੁੱਧ ਰੋਲਾ ਨ
ਪਾਵੇ । ਪੀਰ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਦਾ ਰੋਸ ਵੀ ਕੱਖ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ
ਏਸ ਚਾਲ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ।
ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ 'ਤੁਜ਼ਕਿ ਜਹਾਂਗੀਰੀ' ਵਿਚ ਜੋ ਜੀ ਆਇਆ,
ਲਿਖਿਆ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਟਾਕਰੇ ਦੀ
ਅਦਾਲਤ ਤੋਂ । ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਪੈਰੇਲਲ ਗਵਰਨਮੈਂਟ (ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ
ਸਰਕਾਰ) ਦਾ ਮੁੱਢ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਪੰਡਿਤ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਸੰਨ ੪੬
ਵਿਚ, ਯੂ. ਪੀ. ਦੇ ਇਕ ਗਿਰਾਂ ਵਿਚ ਤਕਰੀਰ ਕਰਦਿਆਂ ਪੈਰੇਲਲ
ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਦਾ ਖਿਆਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ । ਏਸ ਹਕੁਮਤ ਵਿਚ ਸਿੱਕੇ, ਨੋਟ
ਵਗੈਰਾ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹਰ ਇਕ ਗੱਲ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ
ਹੋਂਦੀ ਹੈ । ਖੈਰ, ਗੁਰੁ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵੇਲੇ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਹੱਥ
ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨ ਦਿੱਤੀ। ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਜੰਗ ਡਰੂਆਂ ਦਾ ਨਹੀਂ ।
ਜਦੋਂ ਚੁਪ ਚਾਪ ਬੰਦ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਂਦਾ ਤਕੀਏ ਜਾਂ ਸੁਣੀਏ, ਤਾਂ ਦਿਲ
ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਇਕ ਨਫਰਤਦਾ ਡੂੰਘਾ ਜਜ਼ਬਾ ਹੋਂਦਾ
ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸ਼ਹੀਦ ਦੇ ਖਿਆਲ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਹੋਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਏਸਲਈ ਗੁਰਦੇਵ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਜੰਗ, ਸਿੱਖ ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਗ
ਬਣਾਇਆ । ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਵੇਲੇ ਸਾਡੀ-ਸਿਆਸਤ ਨੇ ਪਲਟਾ
ਖਾਧਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਏਸ ਲੇਖ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ।
੩੪