ਪੰਨਾ:Alochana Magazine October 1959.pdf/24

ਵਿਕੀਸਰੋਤ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search
ਇਸ ਸਫ਼ੇ ਦੀ ਪਰੂਫ਼ਰੀਡਿੰਗ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ


ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਯੂਨਾਨੀ ਨਾਟਕਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਘੋਖ ਕੇ, ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਨਾਟਕ ਦੀ ਵਰਗ-ਵੰਡ ਕੀਤੀ; ਵਖ ਵਖ ਨਟਵੰਨਗੀਆਂ ਦੇ ਵਸਤੁ-ਸਾਰ ਤੇ ਬਣਤਰ ਬਾਰੇ ਨਿਯਮ ਘੜੇ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਕਲਾ ਦਾ ਪਾਰਿਸਪਰਿਕ ਸੰਬੰਧ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ। | ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਨਿਯਮ ਘੜਨ ਦਾ ਦੂਜਾ ਢੰਗ ਉਪਰੋਕਤ ਢੰਗ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਨਿਆਇ-ਅਨੁਕੂਲ, ਵਧੇਰੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਹੈ । ਇਸ ਮਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਕੇਵਲ ਸਨਾਤਨੀ-ਸਾਹਿਤ-ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਹੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦੇਦੇ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਵੀ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰਖਦੇ ਹਨ । ਉਹ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਜਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਮੁਚੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਇਕ ਅੰਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ | ਇਸ ਲਈ ਨਿਯਮ ਘੜਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਯੁਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਧਾਨ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ (Dominating Forces) ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਨ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਰਾਜਸੀ, ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਬੌਧਿਕ ਅਵਸਥਾ ਕੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਚਲਿਤ-ਵਿਚਾਰ-ਧਰਾਵਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਹਨ, ਜਾਤੀ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਭਾਗ ਦਾ ਸਾਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਸੀ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੇ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ ਸਾਹੜ ਤੇ ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੀ ਸੰਬੰਧ ਹੈ; ਉਸ ਯੁਗ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਦੀ . ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਯੁਗ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ ਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਬਝੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ਤੋਂ ਕਿਤਨਾ ਕੁ ਲਭੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਕਿਸ ਹਦ ਤਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੀਕਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਵੀ ਵੇਖਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਿਖਾਰੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਕਿਹੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ, ਕਿਹੜੀ ਵਿਚਾਰ-ਧਾਰਾ ਉਸ ਸ਼ੇਣੀ ਦੇ ਹਿਤਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਉਸ ਵਿਚਾਰ-ਧਾਰਾ ਪ੍ਰਤੀ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਵਈਆ ਕੀ ਹੈ । ਆਧੁਨਿਕ ਆਲੋਚਕ ਨਿਯਮ ਘੜਨ ਦੀ ਇਸੇ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਅਪਦੇ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਦੇ ਹਨ । ਪਿਛਲੇ ਢੇਰ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਾਹਿਤ-ਪਾਰਖੁਆਂ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਠੀਕ ਜਾਂ ਗ਼ਲਤ-ਆਪਣਾ ਆਦਰਸ਼ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਇਸ ਪਰਖ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਇਹ ਸਰਵ-ਯਤਾ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਕਰਕੇ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਉਨਤੀ ਨੇ ਮਨੁਖ ਦੇ ਸੁਭਾ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਗਿਆਨ-ਪੁਜਾਰੀ ਬਣਾ ਦਿਤਾ ਹੈ । ਵਿਗਿਆਨਕ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ । ਸਭ ਤੋਂ ਵਡੀ ਗਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨਾਲ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਕ ਸਾਰਵਕਾਲਿਕ ਤੇ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਮਿਆਰ ਕਾਇਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਅਧੀਨ ਬਣਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਰਾਵਾਂ ਚਿਰ-ਕਾਲੀ ਤੇ ਸਲਝੀਆਂ ਹੋਈਆਂ